Pracownicy wychowujący dzieci oraz ci, którzy dopiero spodziewają się dziecka, mogą liczyć na szereg rodzicielskich uprawnień. O jakich udogodnieniach mowa i co warto o nich wiedzieć?

 

Podejście pracodawców do rodzicielstwa pracowników uległo znaczącej zmianie na przestrzeni lat. Aktualnie kodeks pracy poświęca cały dział na opisanie uprawnień przysługujących pracującym rodzicom. Coraz więcej firm angażuje się również w zapewnienie pomocy i ochrony wychodzącej poza minimum wymagane przez przepisy.

 

Wielu przedsiębiorców wśród benefitów dla zatrudnionych rodziców wymienia takie udogodnienia jak, np. pokrycie kosztów wyprawki dla noworodka, możliwość pracy zdalnej, dodatki wakacyjne dla dzieci, przedszkole na terenie zakładu czy wydarzenia i imprezy dla dzieci. Jakie są podstawowe prawa rodziców wymienione w kodeksie pracy?

 

Kobiety w ciąży

Uprawnienia kobiet w ciąży obejmują zakaz wykonywania prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia oraz mogących mieć niekorzystny wpływ na ich zdrowie oraz przebieg ciąży. Pracownicy w ciąży nie można również zlecać pracy w godzinach nadliczbowych oraz w porze nocnej. Pracodawca zatrudniający kobietę w porze nocnej na okres jej ciąży zobowiązany jest do zmiany rozkładu czasu pracy, jeśli jest to niemożliwe, powinien przenieść pracownicę do innej pracy, niewymagającej jej wykonywania w nocnych godzinach. Uprawnienia kobiet w ciąży obejmują również kwestie związane z zakazem oddelegowania takiej osoby poza stałe miejsce pracy bez jej zgody.

 

Kobiety w ciąży objęte są również ochroną zatrudnienia. Pracodawca nie może wypowiedzieć pracownicy umowy w czasie ciąży. Zasada ta nie ma zastosowania w przypadku pracownic w okresie próbnym krótszym niż jeden miesiąc. Umowa o pracę, która została zawarta na czas określony lub na okres próbny dłuższy niż jeden miesiąc, która zostałaby rozwiązana po upływie trzeciego miesiąca ciąży, ulega przedłużeniu do dnia porodu.

Kobiety karmiące dziecko piersią

Tę grupę pracownic obowiązuje zakaz wykonywania prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia, mogących mieć niekorzystny wpływ na karmienie dziecka piersią. Ponadto, przysługuje im również prawo do dodatkowych przerw w pracy wliczanych do czasu pracy. W zależności od wymiaru czasu pracy oraz liczby karmionych dzieci jest to:

  • dwie przerwy po 30 minut w przypadku jednego dziecka,
  • dwie przerwy po 45 minut przy większej liczbie dzieci,
  • jedna przerwa po 30 lub 45 minut w zależności od liczby dzieci dla pracownic zatrudnionych w niepełnym wymiarze, w przedziale 4-6 godzin.

Przerwy na karmienie mogą być udzielane łącznie. Nie przysługują kobietom pracującym mniej niż 4 godziny dziennie.

Urlop macierzyński

Wymiar urlopu macierzyńskiego uzależniony jest od liczby dzieci urodzonych w trakcie jednego porodu:

  • 20 tygodni – w przypadku urodzenia jednego dziecka,
  • 31 tygodni – w przypadku urodzenia dwojga dzieci,
  • 33, 35,37 tygodni – w przypadku urodzenia odpowiednio trojga, czworga i pięciorga lub więcej dzieci.

Pracodawca nie ma prawa wypowiedzieć umowy pracownicy przebywającej na urlopie macierzyńskim. Po zakończeniu urlopu, pracodawca zobowiązany jest zapewnić pracownicy powrót do pracy na dotychczasowym stanowisku. Jeżeli nie jest to możliwe, musi dopuścić powracającą zatrudnioną na stanowisko równorzędne lub na inne odpowiadające jej kwalifikacjom zawodowym, za wynagrodzenie, jakie otrzymywałaby, gdyby nie korzystała z urlopu.

 

Urlop rodzicielski

Wymiar urlopu zależy od liczby dzieci urodzonych w trakcie jednego porodu:

  • 32 tygodnie – w przypadku urodzenia jednego dziecka,
  • 34 tygodnie – w przypadku urodzenia dwojga i więcej dzieci.

Z urlopu może korzystać oboje rodziców/opiekunów jednocześnie. Urlop rodzicielski udzielany jest jednorazowo lub w maksymalnie 4 częściach, a czas na jego wykorzystanie kończy się wraz z końcem roku kalendarzowego, w którym dziecko ukończyło szósty rok życia.

 

Korzystanie z urlopu rodzicielskiego można łączyć z wykonywaniem pracy w maksymalnym wymiarze pół etatu. Wymiar urlopu zostaje w takiej sytuacji wydłużony proporcjonalnie do wymiaru wykonywanej pracy.

 

Pracodawca nie ma prawa wypowiedzieć umowy pracownikowi odbywającemu urlop rodzicielski. Wyjątkiem jest tzw. zwolnienie dyscyplinarne, pod warunkiem wyrażenia na to zgody przez zakładową organizację związkową. Tak jak w przypadku urlopu macierzyńskiego, po jego zakończeniu pracodawca zobowiązany jest dopuścić pracownika do pracy na dotychczas zajmowanym stanowisku. Jeśli nie jest to możliwe – na równorzędnym lub innym stanowisku odpowiadającym jego kwalifikacjom zawodowym z zachowaniem odpowiedniego wynagrodzenia.

Urlop ojcowski

Do tego urlopu uprawnieni są ojcowie i opiekunowie biologicznych oraz przysposobionych dzieci. Wymiar urlopu to dwa tygodnie, może on zostać wykorzystany jednorazowo lub w dwóch częściach. Urlop należy odebrać do ukończenia przez dziecko 24 miesiąca życia lub do upływu 24 miesięcy od dnia przysposobienia dziecka, jednak nie później niż do ukończenia przez dziecko 7 roku życia.

 

Pracodawca nie może wypowiedzieć pracownikowi umowy w czasie przebywania na urlopie ojcowskim, z wyjątkiem zwolnienia dyscyplinarnego. Po zakończeniu urlopu, pracodawca powinien zapewnić pracę na dotychczasowym stanowisku lub równorzędnym z zajmowanym przed urlopem lub na innym opowiadającym kwalifikacjom pracownika.

 

Urlop wychowawczy

Przysługuje pracownikom, którzy byli zatrudnieni przez co najmniej 6 miesięcy, a jego wymiar to do 36 miesięcy. Można go wykorzystać jednorazowo lub w maksymalnie 5 częściach, nie później niż do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko ukończyło 6. rok życia. Z urlopu może korzystać oboje rodziców lub opiekunów dziecka.

 

W okresie urlopu wychowawczego możliwe jest podjęcie pracy zarobkowej u dotychczasowego lub innego pracodawcy, o ile nie uniemożliwi to sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem. Pracodawca nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy z pracownikiem od dnia złożenia wniosku o udzielenie urlopu (maksymalnie 21 dni przed rozpoczęciem urlopu) do dnia jego zakończenia. Wyjątek stanowi ogłoszenie upadłości lub likwidacji pracodawcy oraz tzw. zwolnienie dyscyplinarne. Powracający do pracy po urlopie wychowawczym objęci są taką samą ochroną jak w przypadku urlopu macierzyńskiego, ojcowskiego i rodzicielskiego.

 

Rodzice dzieci starszych

Uprawnienia pracowników opiekujących się dzieckiem do ukończenia przez nie 4 roku życia:

  • zakaz pracy w godzinach nadliczbowych, w nocy, zatrudnienia w systemie przerywanego czasu pracy oraz delegowania poza stałe miejsce pracy bez zgody pracownika.

Powyższe uprawnienia są niezależne od sytuacji drugiego małżonka/opiekuna dziecka, a korzystać z nich może jedna osoba.

 

Uprawnienia pracowników wychowujących przynajmniej jedno dziecko w wieku do 14 lat:

  • prawo do zwolnienia od pracy w wymiarze 16 godzin lub 2 dni z zachowaniem prawa do wynagrodzenia,
  • dla pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy, wymiar zwolnienia ustala się proporcjonalnie do czasu pracy.

Z uprawnienia może korzystać tylko jeden rodzic/opiekun.